De ronde veengaten: pingoruïne of uitblazingskom?

Op het Balloërveld liggen ronde kuilen in de heide. Pingoruïne, heet zo'n kuil al gauw. Een pingo was een ijsheuvel, ontstaan doordat grondwater in de bevroren ondergrond een steeds groter wordende ijskern vormde die de bodem omhoog duwde. Toen het klimaat warmer werd en het ijs smolt, zakte de heuvel in en bleef een ronde laagte achter. Maar lang niet elke ronde kuil is een pingoruïne. Een deel van de kuilen hier is een uitblazingskom, uitgeschuurd door de wind.

In het veld is het verschil voor een leek niet te zien, want beide staan vol water of veen. Op de hoogtekaart zijn het ronde schoteltjes. Een pingoruïne is meestal dieper en heeft soms een lage randwal, een uitblazingskom is ondieper en vlakker. Veldonderzoek geeft een vuistregel: een pingoruïne is vaak meer dan tien meter diep, een gewone stuifkuil zelden meer dan twee.

Er is een tweede maat, en die is makkelijker te nemen. Je hoeft er alleen voor te boren. De Gans, die de pingoruïnes van dit gebied in de jaren '80 systematisch onderzocht, gaf als vuistregel dat veen dikker dan 2 meter in een laagte hoogstwaarschijnlijk op het restant van een ijslens wijst. Legt men die regel op alle ronde laagtes in het Drentsche Aa-gebied, dan blijft ongeveer veertig procent als vermoedelijke pingoruïne over. De meeste zijn 150 tot 200 meter breed. De grootste van het hele gebied is het Halkenveen, met zo'n 700 meter.

Langs de bevestigde pingoruïne hier, het Taarlose Veentje, zijn vondsten gedaan die op jagers-verzamelaars wijzen. Bij karterend booronderzoek van RAAP in 1998 kwamen op minstens twee plekken vuursteen en houtskool boven, uit het laat-paleolithicumLaat-paleolithicumca. 30.000 tot 11.000 jaar geledenMeer over deze periode en de vroege midden-steentijdMidden-steentijdca. 9700 tot 5325 v.Chr.Meer over deze periode, en misschien het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode. Het bodemprofiel is grotendeels intact. Organisch materiaal blijft er goed bewaard. Gave vindplaatsen uit deze periode die bovendien in een even gave omgeving liggen, de pingoruïne zelf, zijn zeldzaam.

Op de pingowal en de akker ernaast leverden boringen houtskool en vuursteen op, waarschijnlijk de periferie van een of meer nederzettingen binnen de omtrek van het terrein. Samen krijgen de twee wat de registratie een hoge ensemblewaarde noemt.