Havezate Vennebroek, verdwenen huis van stand

Op de hoek waar de Gasterenseweg en de Anderenseweg samenkomen, even ten zuidwesten van de Magnuskerk, stond tot het begin van de negentiende eeuw de havezate Vennebroek. Van het gebouw is niets over. Een rechthoekige vijver en een paar oude perceelsgrenzen verraden waar het lag.

Wie omstreeks 1750 vanuit Gasteren het dorp binnenkwam, had hem aan de rechterhand en het Ellentshuis aan de linker. Waar nu de Koningsherberg staat, Brinkstraat 2, stond de "balkenschuure over de straat". Het huis zelf lag aan de overkant, met zijn weier, een visvijver, verderop richting het beekdal.

Het is nooit gebouwd als havezate. Het erfde die status van een ander huis, samen met de naam. Het recht van havezate lag van 1689 tot 1747 op Vennebroek bij Paterswolde. In 1746 ruilde Coenraad Samuel Nijsingh zijn huis bij Anloo, zes jaar eerder van zijn vader geërfd, tegen dat Paterswoldse Vennebroek. De koper betaalde er 7.988 carolusgulden bij. Zoveel meer was het huis bij Anloo waard dan het Vennebroek waarvan het zijn naam kreeg.

Een jaar later vroeg de nieuwe eigenaar, Unico Everd Alberda, of het recht van havezate mee mocht verhuizen naar Anloo. Dat werd toegestaan. Sindsdien heette dít huis Vennebroek, en ging het huis bij Paterswolde zich Oud-Vennebroek noemen. Daarvóór stond het bekend als het Huis te Anloo, met de Drentse gedeputeerde Casper van Selbach en landschrijver Hendrik Jan Ellents als eigenaars.

Het recht gaf vooral belastingvrijdom. Het was ook een voorwaarde voor toelating tot de Drentse Ridderschap. In totaal droegen 28 huizen in Drenthe ooit de status Havezate, maar nooit meer dan achttien tegelijk. Dat maximum is in 1647 vastgelegd, onder druk van iedereen die wél betaalde.

Hoe het eruitzag staat in een koopakte uit 1783, opgemeten in voeten en duimen: "muurwerk oost en west, lang 81 voet 3 duim", ruim 24 meter, met twee vleugels van 23 voet en een oranjerie van 44 voet. Elf kamers boven, elf beneden. Er hoorden twee schathuizen bij en een beeld in de tuin.

De akte noemt ook wat er buiten stond, "een allee van twee rijen dennenbomen, staande aan weerszijden op de Gasterense dijk". Dat is vrijwel zeker de weg die nu Gasterenseweg heet en aan de andere kant overgaat in het Oosteinde van Gasteren, op de kaart van 1850 de enige weg die hier kaarsrecht door het beekdal is getrokken. Zet het local relief model aan. Je ziet dan waarom hij een dijk heette: hij ligt als een lichte band boven de natte laagte, met een greppel aan weerszijden.

De prijzen laten de opgang zien. In 1717 kocht ette Hendrik Jan Ellents de borg voor 5.250 carolusgulden. In 1783 ging hij voor 12.100 naar vrederechter J. Geertsema-Wyhel, in 1790 voor 15.000 naar kapitein Hans Heinrich Beck. Bijna drie keer zoveel in drieënzeventig jaar.

Beck kon dat niet betalen. Hij sloot een hypotheek af bij de Londense bankier Henry Hope, waarschijnlijk omdat zijn vrouw Isabella Mackaij van Schotse afkomst was. Toen na de Franse revolutie veel gegoede families hun fortuin verloren, verloor Beck het zijne. Rente en aflossing bleven liggen. Er werd niets meer onderhouden, en binnen twintig jaar was er van bouwvalligheid het een en ander ingezakt of afgebroken. Verkopen had geen zin meer, want het huis was intussen te ver in waarde gedaald. In 1803 haalde Salomon Moses uit Zuidlaren de restanten weg.

In 1813 ging wat er over was in percelen van de hand. Eén gebouw bleef staan. De balkenschuur over de straat werd het café van de laatste eigenaar, Hans Bernhard Beck, en op die plek staat nu de Koningsherberg. Het gebouw is niet meer hetzelfde. In 1832 was kastelein en koopman Gerhard Smit eigenaar. In juni 1855 ontstond in het woonhuis van koopman G. Smit brand bij het uitbraden van spek, en vijf huizen gingen verloren. Volgens de bewonersgeschiedenis van Historisch Anloo werd het pand in 1856 gesloopt en herbouwd, en daarna nog verschillende keren verbouwd. Van de havezate zelf is niets over dan een rechthoekige vijver en een paar perceelsgrenzen.