Hunebed D15 bij Loon, met de kransstenen

Bij Loon ligt hunebed D15, in de volksmond de Dikke Stenen, een van de best bewaarde hunebedden van Drenthe. Vier van de vijf dekstenen liggen nog op hun plaats; van de vijfde is alleen een brok over, dat op de bodem van de grafkamer ligt. Ook de twaalf zij- en sluitstenen zijn behouden, en de poort is compleet met vier zijstenen en een deksteen. De kamer wijst naar het oostzuidoosten, de poort ligt midden op de zuidkant. De grafkamer is ongeveer 8 meter lang en 3,5 meter breed, vergelijkbaar met D11 bij Anloo. Rondom ligt een krans van drieëntwintig stenen waarvan er nog achttien aanwezig zijn, en dat is uitzonderlijk, omdat juist zulke losse randstenen bij historische stenenroof gemakkelijk konden worden meegenomen. Die combinatie maakt D15 landelijk bijzonder: van alle Nederlandse hunebedden mét een steenkrans heeft hij de kortste grafkamer.

Dat het hunebed er zo kaal bij ligt, komt door één bevel. In 1847 bedekte de dekheuvel nog de meeste draagstenen. In 1870 liet commissaris van de Koning J.L.G. Gregory hem helemaal weghalen, tot diep in de oude ondergrond, zodat de voet van enkele draagstenen bloot kwam te liggen. De stenen zelf bleven kennelijk staan. Misschien speelde een oude theorie mee dat grote hunebedden nooit een heuvel hadden, zodat de aarde voor aangestoven zand kon doorgaan. Meer dan een mogelijkheid maakt de archeoloog J.A. Bakker er niet van. In de negentiende eeuw gebeurde dat bij veel Drentse hunebedden: de aarden heuvel die oorspronkelijk om het stenen graf lag verdween, en de stenen kwamen bloot te liggen. Wie wil zien hoe een hunebed er mét een grotendeels bewaarde dekheuvel uitziet, kan D13 bij Eext bekijken.

Het hunebed bleef daarna lang open liggen. Pas in 1952 werd het onderzocht en ingrijpend gerestaureerd. Vier dekstenen gingen terug op hun draagstenen, het restant van de vijfde werd in de kamer gelegd, en poortzijstenen en kransstenen werden blootgelegd en teruggezet. De deksteen op de poort werd in 1965-1966 teruggelegd, en in 1993 volgde nog een restauratie.

In 1974 groeven twee jongens uit Assen illegaal bij de ingang en vonden twee klokbekers en een stuk metaal; over dat metaal verschillen de beschrijvingen, het wordt aangeduid als koper of als brons. De klokbekers worden verbonden met de klokbekercultuurKlokbekercultuur2400 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode, grofweg tussen 2450 en 2000 voor Christus, en laten zien dat het hunebed lange tijd na de bouw opnieuw werd bezocht of gebruikt. Gebouwd is hij, net als alle Nederlandse hunebedden, door de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode, ruim vijfhonderd jaar eerder. Of het om een bijzetting, een offer of een andere handeling ging is niet zeker. Om dat spitten te voorkomen zijn de kelders inmiddels verzegeld met grasbetonblokken.

D15 is het enige hunebed in Nederland dat vanuit de trein zichtbaar is. Wie van Assen naar Groningen reist kan het enkele minuten na vertrek aan de rechterkant zien liggen. Mogelijk werd het al in 1654 beschreven, wat het tot een van de vroegst genoemde hunebedden van de streek zou maken.

In het Drents Museum worden ook andere objecten met het hunebed van Loon in verband gebracht, waaronder een bootje en een sierplaat. De beschikbare registratie geeft daar weinig uitleg bij. Veel hunebedden waren al leeggehaald voordat vondsten systematisch werden geregistreerd.