Balloo: het dorp als onopgegraven archief

Ten noordwesten van Rolde ligt Balloo. Het dorp staat in 1298 op schrift als Banlo, en het monumentenboek van Stenvert houdt het op een eerste vermelding in 1300.

De boerderijen van het dorp staan in een ring om een open ruimte die de Hoven heet. Aan de noordkant, waar de Ballooër es begint, lag oorspronkelijk een dubbele driehoekige brink; de ring is er later omheen gegroeid. De hele dorpskern, vijftienenhalve hectare, is ingeschreven als terrein van hoge archeologische waarde. De registratie houdt het op één zin. Onder de kern bevinden zich mogelijk sporen van vroegere bewoning.

Waarom juist een dorpskern een archief is, heeft met verhuizen te maken. Vroeg-middeleeuwse nederzettingen in Drenthe schoven over hun akkers heen; ergens in de late middeleeuwenLate middeleeuwen1050 tot 1500Meer over deze periode bleven ze staan waar ze stonden, en sindsdien liggen de erven vast. De oudste lagen liggen daardoor onder de huizen, de tuinen en de opritten van nu. Onder een bewoond dorp graaft niemand voor zijn plezier. Wat er ligt komt boven als er toch gebouwd wordt, en dan moet er iemand kijken.

In Balloo keek er iemand. In 1987 kwam bij het uitgraven van een smeerkelder in een schuur, op het perceel Balloo 20, een kuil met een venige vulling tevoorschijn. Er lagen keien in, met vroegmiddeleeuwse scherven erboven en een bewerkt stuk hout eronder. Een amateur-archeoloog tekende het een paar weken later op en meldde het bij de provinciaal archeoloog. Het hout kreeg een koolstofdatering tussen 690 en 775 na Chr. Van der Sanden beschreef de vondst in 1993 als een keienvloer, en keienvloeren met houten voorwerpen gelden in Denemarken en Duitsland als eenvoudige cultusplaatsen. In 1991 kwamen twintig meter verderop, achter het Schepershoes, nog zo'n vijfenzestig scherven uit de achtste tot tiende eeuw boven.

In 2007 kwamen er op hetzelfde perceel een woning en een schuur, en RAAP keek in de bouwputten mee. In de put voor de schuur zaten kuilen en paalgaten met zeven scherven uit de zevende of achtste eeuw. Er lagen twee brokken tefriet bij. Van die steen werden maalstenen gemaakt.

Een jaar later ging de schuur van 1987 plat. Onder de vloer lag de kuil nog, deels vergraven door de smeerkelder, en hij bleek veel groter dan gedacht. Zo'n 11 meter breed, en 3 meter diep tot in de keileem. De keien vormden geen vloer. Ze lagen los in het zand en zijn vermoedelijk gestort om de drassige grond te verstevigen toen de kuil werd dichtgegooid. RAAP legde hem naast grote kuilen zonder beschoeiing uit Emmen, Peelo en Midlaren en houdt het op een waterkuil. In keileem blijven zulke wanden zonder bekisting staan. Een kuil van die maat was mogelijk van het hele dorp, om het vee te drenken, zoals dat bekend is van de dobben op Drentse brinken. Alleen de venige laag bovenin gaf al ruim vier kilo scherven. In de kuil zaten minstens twintig potten, grotendeels handgevormd aardewerk uit de jaren 500–800, de rest vroege kogelpot uit de negende of tiende eeuw.

Kuil, paalgaten en scherven horen volgens het rapport bij één nederzetting, de oudste ontginningsfase van Balloo. Het perceel ligt aan de zuidoostpunt van de Noordes, onder een esdek van gemiddeld 70 centimeter, en draagt op de grondschattingskaarten van 1642 de naam de Hem. In de volle en late middeleeuwenLate middeleeuwen1050 tot 1500Meer over deze periode was dit het middelpunt van Remmeringe, een groot bisschoppelijk goed. Aan de zuidkant van de kern, bij Balloo 49-51, groef RAAP in 2020 een bouwput van 120 m² op. Daar lagen greppels en kuilen uit ongeveer 1250–1350, vermoedelijk aan de rand van een laatmiddeleeuws erf. Wat de registratie mogelijk noemt, is daarmee op twee plekken ingevuld.

Uit dezelfde eeuwen komen munten. Op 10 april 1855 verkocht een J. Barends uit Balloo het museum in Assen, nu het Drents Museum, vijf zilveren denarii van Lodewijk de Vrome (814–840) en Lotharius I (840–855), geslagen in Dorestad en Saksen. Bij de vindplaats staat niet meer dan "Balloo". Een Barends blijkt in het dorp onbekend, dus waar ze lagen weet niemand. Provinciaal archeoloog Van der Sanden acht het heel wel denkbaar dat de munten iets te maken hebben met de bewoners van de nederzetting op de Hem. Twee munten van dezelfde vorsten die in 1874 binnenkwamen, volgens opgave uit de Ballerkuil, rekent hij er niet bij. Die zijn in het zuiden geslagen.

Een jongere laag van het dorp staat in de krant. Op zaterdagavond 25 juni 1898 trok een menigte uit Rolde met een boerenwagen naar Balloo. Ze kwam een dienstknecht halen die zijn zwangere meisje, in de woorden van de krant, "wil laten loopen". Hij was naar zijn ouders in Balloo gevlucht. Het Nieuwsblad van het Noorden schatte de troep op "misschien wel" vierhonderd man, H.M. Luning in De Kloetschup (2014) op ongeveer driehonderd. De jongen werd niet gevonden. De ouders beloofden hun zoon tot andere gedachten te brengen, en rond half elf was de "bruiloftsstoet" terug in Rolde. Het paar trouwde in oktober.