Schaapskooi en heidekudde op het Balloërveld

Op de overgang van het dorp naar de heide staat een schaapskooi. Met ongeveer vierhonderd Drentse heideschapen graast hier de grootste kudde van Drenthe, en de kooi zelf biedt plaats aan zo'n zeshonderd dieren. De kudde graast op het veld onder begeleiding van een herder en helpt zo de heide open te houden. De huidige kooi is vernieuwd, maar hij staat op de plek waar zo'n kooi hoorde: aan de rand van het heideveld, dicht bij het dorp.

Tot ver in de negentiende en vroege twintigste eeuw was heide van groot belang voor veel Drentse boerenbedrijven. De schapen graasden er, en de boeren haalden er plaggen, zand en strooisel voor de stal. In de schaapskooi vermengden die materialen zich met de mest, en de plaggenmest die zo ontstond werd op de akkers van de es gebracht. Zo groeiden de essen, eeuw na eeuw. Alleen was de schaapskooi niet de enige stal. Het beeld van de herder met zijn kudde op de heide, en weinig rundvee, is volgens de landbouwhistoricus Jan Bieleman een negentiende-eeuwse projectie. In de zeventiende eeuw stonden er op een volle boerderij zo'n vierentwintig koeien, en ook in hun stal gingen de plaggen als strooisel.

Op het Balloërveld veranderde dat door het leger. Een wet van 4 maart 1916 regelde de onteigening van het veld als oefenterrein voor het garnizoen Assen. Wat de boeren niet zelf aan het Rijk verkochten, werd bij vonnis van 17 september 1918 onteigend. Volgens H.M. Luning in De Kloetschup (2022) was die onteigening voor de boeren van Balloo het belangrijkste argument om hun schaapskudde te verkopen. Sinds 1981 graast er weer een kudde op het veld, dat toen nog oefenterrein was. In augustus van dat jaar telde hij 130 schapen, het streven was vierhonderd, en een kooi was er nog niet: de bouw zou eind september in Balloo beginnen. De militairen van de kazerne in Assen gaven de herder toen hun ram Bram, de mascotte van de Ramskopbrigade, die zich op een stukje gras binnen de kazerne verveelde.

Dat gebruik is in bos begonnen, en verliep in drie trappen. Eerst maaide men alleen het strooisel. Dat is de laag blad en twijgen onder de bomen. In de willekeur van Schipborg uit 1332 heet dat hartstroeynge. Ouder is de vermelding in dit gebied niet. Toen die laag uitgeput raakte en niet genoeg voedingsstoffen meer gaf, ging men over op het maaien van groene plaggen, de levende bovengrond zelf. In de zeventiende en achttiende eeuw wordt maaien niet meer genoemd, alleen nog steken. Bij het steken gaat er zand mee, en juist dát zand heeft de essen bol gemaakt. Elke trap haalde meer weg dan de vorige, en toen het bos leeg was kwam de heide aan de beurt.

De hoogtekaart laat die overgang zien. De bolle, door eeuwenlange bemesting opgehoogde es ligt hoger dan het vlakke heideveld erachter, en de schaapskooi staat precies tussen die twee landschappen in. Het dorp en zijn akkers aan de ene kant, de heide en de kudde aan de andere.