Het Eissenbroek: een broeknaam die naar ijzer wijst

Ten zuiden van Tynaarlo, op de plek waar het stroomdal van het huidige Noord-Willemskanaal samenkomt met dat van het Zeegserloopje, lag tot in de negentiende eeuw een van de grootste moerasbossen van dit stroomgebied. Op de topografische kaart heet het gebied nu Eischenbroeken, met daarboven het Eischenbroekveld; in de bosgeschiedenis van de Drentsche Aa heet het het Eissenbroek, en in het onderschrift bij de kaart daarin het Eisschenbroek. Drie spellingen voor hetzelfde broek. Een broek is laaggelegen, drassig land, in het Middelnederlands broec. Een broekbos is het bos dat op zo'n natte grond groeit, met elzen of berken die natte voeten verdragen.

Wat het bijzonder maakt is de bodem waarop het lag. Een broekbos hoort in het venige stroomdal thuis, maar hier strekte het zich uit over de aangrenzende veldpodzolgronden – de arme zandgronden van het keileemplateau, net iets hoger dan het dal. Die naam beschrijft een bodemprofiel. Regenwater spoelt humus en ijzer uit de bovenste laag zand naar beneden en laat daar een bleke, uitgeloogde laag achter. Een paar decimeter dieper slaat de humus weer neer als een donkere band. Zo'n profiel heet een podzol. Een veldpodzol is de natte variant: het grondwater stond er zo hoog dat ook het ijzer werd weggevoerd, en de humusrijke bovengrond is er dunner dan dertig centimeter. Van alle broekgebieden die in het Drentsche Aa-gebied zijn achterhaald ligt bijna dertig procent op zulke veldpodzolgronden, ruim honderdvijftig hectare, en daarvan hoort bijna de helft bij dit ene broek. Op de hoogtekaart is te zien hoe dat kon: binnen die gekarteerde veldpodzol zit nog altijd veel hoogteverschil, en door dat geringe reliëf kon het broekbos vanuit het natte dal ook op de iets hogere koppen blijven staan – met, ongetwijfeld, een andere soortensamenstelling.

En dan de naam, die is uitgezocht en levert een verrassing op. Het woord eisschen betekent in het etymologisch woordenboek alleen iets opeisen in juridische zin, en er is geen enkele aanwijzing dat hier ooit recht is gesproken. Een verbastering van es of els – twee boomsoorten die in een broek thuishoren – gaat taalkundig niet op: de es werd in veldnamen als asch of as geschreven, en dáár komen namen als Asbroek en de plaatsnaam Assen vandaan. Wat wel past is het Germaanse Eisen, ijzer, van het Oergermaanse isarnan, waaruit ook het Nederlandse woord is gegroeid. Grondboringen in het terrein bevestigen het: er zitten forse roestlagen in de ondergrond. Hier heeft een oerbank gelegen – ijzeroer, dat zich vormt waar kwelwater aan de oppervlakte komt. Het broek ligt op veen tussen twee beeklopen, en de veldnamen Tweistroeten en Weekstrooten wijzen op precies die opborrelende bronnen; op de kaart van vandaag ligt er nog een Weidestroeten naast.

Van het broek is niets over: het is ontwaterd en al lang akkerland. Maar de natte aard is het niet kwijt. Bij het veldbezoek voor dat onderzoek stonden de bandensporen van weggezakte trekkers nog diep in de grond, en waren stukken maïs door de zompige ondergrond aan hun lot overgelaten. Een verdwenen moerasbos dat zich nog steeds laat gelden – niet in het reliëf, maar in wat er misgaat op de akker.