Jeruzalem, het uitgestoven gat

Jeruzalem is de naam van een laagte in het zuidoosten van het Strubben-Kniphorstbos. De veldnamenatlas van de Drentsche Aa verklaart de naam: het begint met een grensruzie.

Rond 1800 heette deze laagte het Stuifgat. Het was de actieve kern van een stuifvlakte die doorliep tot de Noordes van Annen. Het veld eromheen heette het Hongerveld en werd eeuwenlang mandelig gebruikt: gemeenschappelijk gebied van Anloo en Annen, waar geen van beide marken de grens wilde trekken. Er was ook niets te halen. De Anner boeren vonden het veld alleen goed genoeg om veldkeien te rooien, die vervolgens via de Hunze naar Groningen werden verscheept. En de oude heerweg naar Coevorden liep er dwars door, waar het verkeer van karren en rijtuigen de heide steeds opnieuw stukreed.

Rond 1800 nam dat verkeer toe, en stoof het gat weer open. Nu bedreigde het zand de akkers op de Noordes. Onder aanvoering van de vervener Lambertus Greveling eisten de Annenaren een snelle oplossing. In 1810 werd de grens tussen de twee marken eindelijk vastgesteld en in het veld gemarkeerd, en het Stuifgat kwam aan de kant van Anloo te liggen. Daarmee kon Anloo verantwoordelijk worden gesteld voor het vastleggen van het zand. Het zand was nu hun probleem.

Opvallend is hoe verschillend de twee dorpen de plek noemden. De Annenaren wonden er geen doekjes om: Stoefgat en Hongerveld. De Anloërs kozen voor Jeruzalem. Die naam verhult de plek eerder dan hij haar benoemt.

Hoe de laagte is ontstaan, staat wel in die inventarisatie. Er lag al een dal uit het pleistoceen, een laagte tussen de ruggen in het smeltwaterdal, en in de negentiende en twintigste eeuw is dat dal door verstuiving verder uitgeblazen – vandaar de aanduiding uitblazingsgat, dezelfde ontstaanswijze als De Berekuil vierhonderd meter verderop. Daarna stoof het weer deels vol.

Tot in de jaren '90 was hier ongeveer een hectare open zand. Dat is dichtgegroeid, maar de vorm ligt er nog: op het eigen hoogtebeeld tekent zich een laagte van enkele hectaren af die in het midden ruim 2 meter onder de omliggende randen ligt. Wie de heide en het opslagbos wegdenkt, kijkt naar een gat dat door de wind is uitgegraven.

Dat maakt deze plek iets anders dan de meeste op deze kaart. De grafheuvels en karrensporen hier zijn eeuwen geleden gemaakt en daarna alleen nog aangetast. Jeruzalem is jong, is in twee eeuwen ontstaan én weer half verdwenen, en verandert nog steeds.