Spijkerboor, een dorp op de rand van het veen

Spijkerboor ligt als een lint op de grens waar het zand van de Hondsrug ophoudt en het veen van het Hunzedal begint, vlak onder de noordrand van dit kaartvlak. Het is een soort dorp dan de meeste op deze kaart. Eext, Anloo, Annen, Gieten en Bonnen zijn esdorpen, oude kernen op de rug, met brinken, essen en een marke die het veld verdeelde. Spijkerboor is een veenontginningsdorp van het type randveennederzetting, met de bebouwing langs die grens in plaats van rond een brink.

De rand maakt het verschil. Een esdorp keert zich naar zijn bouwland. Een randveendorp keert zich naar het veen dat het ontgint, en groeit mee met de afgraving. Volgens het monumentenboek van Stenvert kwam Spijkerboor tot ontwikkeling bij een achttiende-eeuwse sluis in de Hunze. Het dorp staat al op de topografische militaire kaart van 1853, en de kern is als archeologisch monument aangewezen omdat er mogelijk sporen van eerdere bewoning onder liggen. Op nog geen driehonderd meter afstand ligt een dekzandrug met laat-paleolithisch vuursteen, en verderop langs de rivier liggen meer van zulke plekken. De plek waar in de negentiende eeuw het veen werd ontgonnen, was tienduizend jaar eerder al de plek om te wonen.

Zulke dorpen zijn dochternederzettingen. Ze ontstonden vanaf de dertiende eeuw vanuit de esdorpen op de Hondsrug, en dat zit nog in de namen. Eext heeft Eexterveen, Gieten heeft Gieterveen. De veen-markegrenzen lopen door van de rug het veen in, min of meer haaks op de toen nog sterk meanderende Hunze. Het zijn dezelfde markegrenzen die op deze kaart de dorpsgebieden op de Hondsrug verdelen, maar dan doorgetrokken tot in het moeras. De verkaveling is er fijnmazig en onregelmatig, omdat het veen particulier en op kleine schaal is afgegraven.

Bij dat afgraven hoort een apart woord: lenten. Dat zijn de oeverplaatsen langs de Hunze waar de turf werd gestapeld en gedroogd, en vanwaar hij met turfpramen naar Groningen ging. Ze staan in één rijtje met voorden, kaden en bruggen als de typische elementen van dit beekdal.

In de Hunze werd ook gezwommen. In de zomer van 1934 was het op warme dagen "vaak een drukte van belang in het riviertje de Hunze nabij Spijkerboor". Plannen voor een modern bad bleken financieel niet haalbaar, maar op 25 augustus 1935 ging een eenvoudig bad in de rivier open, betaald met aandelen die in een week waren geplaatst. Een jaar later werd het met een baggergrijper op verschillende diepten gebracht.