Hunebed D10 in de Gasterse Duinen

In de Gasterse Duinen ligt hunebed D10. Het is klein en onvolledig. Er staan zeven zijstenen en twee sluitstenen, en van de vier oorspronkelijke dekstenen zijn er nog twee over. Er waren vier paar draagstenen, dus er ontbreekt er één; de grafkamer is van binnen 5 meter lang. Hij ligt op 104 graden, iets zuidelijk van oost, volgens de meting van González-García en Costa-Ferrer (2003); een ingang was niet te meten. De monumentenkaart houdt de datering kort: neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode, trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode.

Aan D10 hangt de oudste naam van een Nederlands hunebed. De Groninger kroniekschrijver Sicke Benninge noteerde dat een Groninger delegatie op 18 oktober 1505 aan de noordkant van de voorde van Gasteren kwam, "bij de stenen de men heet Des duvels kolse". Kolse is een oostelijke vorm van kous, hier gebruikt voor het vrouwelijk geslachtsdeel. Schonhovius maakte er in 1547 's Duvels Kut van en zette de stenen bij Rolde. Lang is daarom aan de hunebedden achter de Rolder kerk gedacht. De kaarten van Christian Sgrooten, die voor Filips II veel in het veld was, zetten de naam ten noorden van Rolde, bij beek en doorgaande weg. Provinciaal archeoloog Wijnand van der Sanden legde in 2014 beide sporen naast elkaar: het gaat "met zekerheid" om D10.

De oudste beschrijving van het hunebed zelf is van 1692, van een jongen van vijftien. Abel Eppo van Bolhuis reisde met zijn vader Michiel van Bolhuis, Gronings regent, van Groningen naar Münster door de Gasterse Duinen. Hij sprong van de wagen en kroop tussen de stenen door: drie grote op zeven of acht kleinere. Er zou een reus begraven liggen, zei men. De duivelsnaam noemt hij niet.

Volgens Jacobus de Rhoer kwamen in 1758 bij Gasteren drie metalen ringen, een urn, botjes en houtskool uit de grond. Waar precies, zegt hij niet. Zeker is dat het graf voor een tentoonstelling bij het negende Landhuishoudkundig Congres, in 1854 in Assen, werd opengebroken om vondsten te verzamelen. In 1869 en 1878 is het hersteld, zonder kennis van zaken. Archeoloog A.E. van Giffen omschreef het in 1918 als "sterk gestoord", en zijn plattegrond laat de schade zien. Bij de restauratie van 1952 bleek dat er ook buiten de grafkamer ongecontroleerd was gegraven. In 1996 zijn nog enkele stenen opnieuw gezet.

Op de foto uit 1918 ligt het monument in een open, kale vlakte, met in de verte een boerderijtje. Wie het gebied nu kent hoeft daar alleen de grillige dennen bij te denken.