De Deurzeresch, waar het dorp onder ligt

De Deurzeresch is het bouwland ten westen van het dorp. Er ligt meer onder dan gewas, zegt de landschapsbiografie van de Drentsche Aa. De nederzettingen die bij het grafveld in het Tumulibos horen "moeten we zoeken onder de Deurzeresch en het huidige dorp", schrijft het boek. Die verwachting is goed onderbouwd.

Deurze heeft een van de kleinste territoria van dit landschap, ongeveer 2,2 vierkante kilometer, tegen 3 voor Anloo-Kniphorstbos en meer dan 12 voor Hooghalen-Oost. Zo'n klein woongebied verklaart volgens het boek de compacte vorm van het grafveld in het Tumulibos. Een beperkte groep mensen die haar doden op één plek legde, al vanaf de late steentijd. Waar die groep dan woonde is de logische vervolgvraag, en het antwoord is de es en het dorp.

Bewezen is het niet, om een reden die op elke Drentse es geldt. Een es is eeuwenlang opgehoogd met plaggenmest, en die laag beschermt wat eronder ligt maar maakt het ook onzichtbaar. Je vindt er niets zonder te graven, en er wordt niet gegraven waar geen aanleiding is. De es is daarmee een archief dat gesloten blijft zolang niemand er een sleuf in trekt.

De dorpsnaam is oud. De landschapsbiografie dateert Deurze als nederzetting in de vijfde eeuw, in dezelfde reeks waarin Zeegse en Taarlo op de vierde tot vijfde eeuw uitkomen en Schipborg op de zevende tot achtste. De es die er nu ligt is het jongste laagje van dat verhaal.